• ilisa-Khorasan@gmail.com

  • شماره تماس :05138805874

خبرنامه انجمن کتابداری و اطلاع رسانی خراسان، شماره 8، اردیبهشت 84

خبرنامه انجمن کتابداری و اطلاع رسانی خراسان، شماره 8، اردیبهشت 84
به ياد استاد دكتر مزيناني
هادي شريف مقدم 
برگي ديگر از درخت به چندان كهن كتابداري و اطلاع رساني ايران به زمين افتاد. البته اگر واژه‌ها را درست به كار بريم به شهادت بسياري ميوه‌اي ديگر وليزود هنگام توسط دست تقدير از درخت چيده شد. بله دكتر مزيناني فقط45 سال داشت و با تاليف و ترجمه 4 كتاب و 45 مقاله در عمر كوتاه علمي خود مي توانست گره‌گشاي بسياري از مشكلات حرفه كتابداري باشد. در سال 1379 مدرك دكتري خود را از دانشگاه آزاد ايران با كسب رتبه اول دريافت كرد. اميد داشتيم جاي خالي بسياري از نوشته‌ها و ادبيات مربوط به رشته را پركند ولي افسوس ... . در آخرين ديدار در مشهد پيشنهاد دادم كتاب "كتابخانه و كتابداري" دانشگاه پيام نور رابه رشته تحرير درآورد.
استاد با كمي مكث و با لبخندي پاسخ داد چرا به ديگران پيشنهاد نمي‌كنيد.
نگاهش عجيب بود ...
گفتم دانشجويان رشته كتابداري كه از طريق "كتابخانه و كتابداري" شما با اين حوزه دانش آشنا مي‌شوند، شور حال ديگري پيدا مي‌كنند. و ايشان گفتند تا ببينم چه پيش مي‌آيد و دكتر سوال مرا براي هميشه بي‌پاسخ گذاشت. گويي از چيزي خبر داشت كه من بي‌خبر بودم.
به هر حال دكتر مزيناني از جمع ما رخت بربست. بر ما كتابداران است كه دنبال رو راه او باشيم. ايثار، احساس مسئوليت، تلاش علمي و اعتقاد راسخ وي به حرفه كتابداري را سرمشق زندگي حرفه‌اي خود قرار دهيم.
انجمن كتابداري شاخه خراسان اين ضايعه اسفناك را به خانواده محترم آن مرحوم وتمامي كتابداران، به ويژه كاركنان محترم كتابخانه ملي و انجمن كتابداري ايران تسليت گفته و آرزوي علو درجات براي ايشان دارد.
در غمت غميم و در سوك عزيزت اندوهگين از ماتم جانكاهي كه به جانت شررزده است صبور باش كه الله مع الصابرين.
پاي صحبت منصور ميرزايي
هاله فرزانه حسن زاده
دانشجوي كارشناسيكتابداري و اطلاع رساني، دانشگاه پيام نور مشهد
منصور ميرزايي كارشناس و مسئول امور عمومي مركز اطلاع رساني كتابخانه مركزي، مسئولروابط عمومي و بين الملل و كميته دانشجويي انجمن كتابداري و اطلاعرساني خراسان.
متولد 1350 صادره از شهرستان درگز دوران ابتدايي را در دهستان هزار مسجد لاين نو از توابع شهرستان كلات سپري كرد و دوران راهنمايي و دبيرستان را در مدارس شهرستان مشهد پشت سر گذاشت. پس از گذراندن يك دوره علمي در حوزه علميه مشهد و رفتن به خدمت سربازي در سال 1377 وارد رشته كتابداري در دانشگاه فردوسي شده و از پايان سال 1380 به عنوان نيروي كاري در كتابخانه مركزي دانشگاه فردوسي مشغول به كار شد.
جناب ميرزايي لطفا در مورد زمان و هدف تشكيل كميته دانشجويي انجمن كتابداري خراسان توضيحاتي بفرماييد.
ضمن عرضسلام و احترام خدمت كتابداران و خوانندگان محترم نشريه خبري انجمنكتابداري خراسان. كميته دانشجويي از زمستان 1382 تشكيل و فعال شدهاست، هدف از تشكيل اين كميته: تشويق دانشجويان جهت به عضويت درآمدن در انجمن كتابداري ايران، جذب دانشجويان علاقمند براي همكاري با كميته هاي مختلف (در انجمن كتابداري خراسان)، فعال نمودن همايش هايدانشجويي، برقراري ارتباط با انجمن هاي علمي دانشجويي ساير دانشگاه‌هاي ايران، برگزاري كلاس‌ها و كارگـاه ‌هاي آموزشـي، تشـويق دانشـجويـان و كتابداران به تهيه و تدوين مقالات علمي، همكاري با خبرنامه انجمن به صورت گزارش و اخبار جديد، تحقيق و پژوهش در راستاي طرحهاي پژوهشي انجمن و اجراي آن زير نظر هيأت مديره انجمن.
چه فعاليتي كميته دانشجويي تا به حال انجام داده است؟
كميته دانشجويي از ابتدا تقريبا به طور منظم هر دو هفته يك بار جلسه‌اي با حضور اعضاي اصلي كميته تشكيل داده است از مهمترين فعاليت‌هاي اين كميته برگزاري همايش "نقش مراكز اطلاع رساني و كتابخانه‌ها در توسعه پايدار" بوده است. كه اين همايش به صورت استاني در سطح استان خراسان شمالي، رضوي و جنوبي برگزار شد. اين همايش با همكاري انجمن علمي كتابداري دانشگاه فردوسي مشهد برگزار گرديد. كه لازم مي ‌بينم از همكـاري صميمـانه اين عزيـزان در انجمن علمي كتابداري دانشگاه فردوسي مشهد، تشكر نمايم. در حال حاضر كميته دانشجويي انجمن مشغول به جمع بندي فعاليت‌هاي سال 1383 خود مي‌باشد و اميدوار است در سال جديد با قدرت وانگيزه بيشتر فعاليت‌هاي خود را شروع كند.
هدف از برگزاري اين همايش چه بود؟
بعد از تشكيل كميته دانشجويي فرصتي پيش آمد تا با اعضاي كميته تبادل نظري داشته باشيم و اهداف اصلي از برگزاري اين همايش را مشخص نماييم.
از اهداف اصلي برگزاري اين همايش، برقراري ارتباط صميمي و مستقيم با انجمن‌هاي علمي و استفاده از خلاقيت نيروي جوان و فعال، بالا بردن سطح علمي دانشجويان و آشنا ساختن آنان با نحوه ساختار تهيه مقالات علمي و تمرين براي دانشجويان فرهيخته مي‌باشدتا در همايش‌هاي بزرگ و مهم شركت نمايند.
در مورد نحوه برگزاري همايش توضيحاتي دهيد.
طي جلساتي كه از نيمه اول تير‌ماه 83 برگزار شد چارچوب همايش، عنوان همايش، زمان فراخواني مقالات، زمان رسيدن چكيده‌ها و جز‌آن مطرح شد. از زمان ارسال و شروع تبليغات تا پايان ارسال چكيده مقالات حدودا سيزده مقاله رسيد كه از بين آنها پنج مقاله جهت ارائه در همايش و يك مقاله نيز به صورت پوستر ارائه شد
كه البته بزودي اين مقالات در كتاب مجموعه مقالات همايش منتشر مي‌شود.
در راستاي برگزاري همايش سه كميته تشكيل شد كه عبارتند از كميته روابط عمومي، كميته تبليغات و كميته اجرايي.
در هميـن جـا از كليـهعزيـزانـي كه در ايـن كميته‌ها فعاليت نموده‌اند تشكر و قدرداني مي كنم.
كميته ‌هاي فعال در همايش چه وظايفي داشتند؟
كميته تبليغات: تهيه پوستر همايش، تهيه و تكثير خبرنامه ويژه همايش، تهيه شعارهاي تبليغاتي و پرده نويسي، تهيه اسلايد، تهيه پرسشنامه‌هاي ارزشيابي، تهيه گواهي حضور در همايش، برگزاري نمايشگاه و جز آن، از وظايف كميته تبليغات مي باشد. اعضاي اين كميته آقاي محمد رامين نادري و خانم‌ها هاله فرزانه حسن زاده، نفيسه نيشكر و مينا معيني بودند كه از زحماتشان تشكر مي‌كنم.
كميته روابط عمومي: انجام مكاتبات، اطلاعرساني، ارسال نامه براي افرادي كه چكيده مقالات آنها پذيرفته شده است، ارسال نامه براي كتابداراني كه كارهاي پژوهشي انجام داده‌اند،ارسال دعوت نامه براي اساتيد و كتابداران، برگزاري سه كارگاه آموزشي: "سواد اطلاعاتي (مدرس سـركـار خانم دكتـر مهري پـريـرخ)، پايگاه‌هاي اطلاعاتي (مدرس سركار خانم زهره عباسي) و روش تهيه مقاله‌هايعلمي (مدرس جناب آقاي دكتر رحمت‌الله فتاحي).
جا دارد از زحمات بي‌دريغ اين بزرگواران كه همواره يار و ياور انجمن كتابداري و كميتهدانشجويي خراسان هستند تشكر و قدرداني نمايم. همچنين از اعضاي كميته روابط عمومي خانم‌ها كاخكي و جعفري تشكر كنم.
كميته اجرايي نيزكليه فعاليت‌هاي اجرايي همايش را برعهده داشت كه لازم مي‌دانم از زحمات اين عزيزان نيز تشكر كنم، از جمله آقايان داوطلب، غلامي، پيرزهان، مقدم و ساير عزيزان كه ما را ياري نمودند.
به عنوان آخرين سوال كميته دانشجويي از چه بخش‌هايي تشكيل شده است؟
كميته دانشجوييشامل سه كميته: همايش‌ها ، انتشارات و آموزش مي‌باشد كه تا حدودي هر كميته فعاليت مي كند و اميدوار است در سال جديد با همكاري انجمن‌هاي علمي كتابداري ساير دانشگاه‌ها و دانشجويان كتابداري فعاليت خود را توسعه دهد.
در پايان از زحمات كليه عزيزاني كه در اين همايشو در اين كميته فعاليت داشته‌اند تشكر و قدرداني مي‌كنم.
تشكر فراوان از اينكه وقت تان را به اين خبرنامه اختصاص داديد.
چگونگي و اهداف تشكيل «كميته مشورتي براي توسعه كتابخانه هاي عمومي استان»
فاطمه هراتيان
انجمن كتابداري و اطلاع رساني خراسان در جلسه مورخ 14/9/83 كه به درخواست آقاي دكتر فتاحي نايب رئيس انجمن كتابداري و اطلاع رساني ايران تشكيل شد، از مسئولين كتابخانه‌هايي كه ماهيتا كتابخانه عمومي به شمار مي‌آيند، دعوت به عمل آورده بود. استفاده شهروندان از كتابخانه‌هاي عمومي و كمبودهاي موجود در اين حوزه، دستور جلسه بود. در جلسه فوق نمايندگاني از اداره كلفرهنگ و ارشاد اسلامي خراسان، آستان قدس، كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، كتابخانه شهرداري مركز، حضور داشتند. آقاي دكتر فتاحي ضمن اشاره به اين نكته كه اگر چه تعداد كتابخانه‌هاي آستان قدسدر سطح استان قابل توجه است ولي با اين وجود اين كتابخانه‌ها نمي‌توانند كاستي‌هاي ساير كتابخانه‌ها به ويژه كتابخانه‌هاي ارشاد اسلامي و آموزش و پرورش را جبران كند. ايشان در ادامه اين بحث پيشنهاداتي به اين شرح ارائه دادند.
الف- ابتدا گزارشي از وضعيت موجود، مشكلات، كمبودها و شرايط مطلوب و امكانات و ظرفيت‌هاي موجود دركتابخانه‌هاي عمومي شهر مشهد تهيه شود.
ب- انجمن كتابداري و اطلاع رساني خراسان با دعوت مجدد از مسئولين رده‌بالاي كتابخانه‌هاييكه ماهيت عمومي دارند و به عموم شهروندان سرويس‌دهي مي كنند از جمله آستان قدس، ارشاد اسلامي، كانون پرورش فكري، كتابخانه‌هاي روستايي، خانه‌هاي فرهنگ محله اقدام به تهيه و ارائه گزارش از وضعيت عمومي نمايد.
ج- تشكيل كميته‌اي با عنوان "كميته مشورتي براي توسعه كتابخانه‌هاي عمومي استان" متشكل از نمايندگان از انجمن كتابداري ايران (آقاي دكتر فتاحي)، انجمن كتابداري خراسان مسئولين يا نمايندگاني از انواع كتابخانه‌هاي عمومي سطح استان.
د- انعكاس خبر تشكيل كميته به مسئولين استاني و در صورت لزوم حتي به نمايندگان مجلس و دعوت از مسئولين جهت شركت در جلسه براي ارائه طرح‌ها و فعاليت‌هايي كه اين كميته درصدد انجام آن است. از جمله طرح‌هايي كه كميته مشورتي مي‌توانند پيگير انجام آنها باشند:
الف) خيرين تا به حال در حوزه مدرسه‌سازي كارهاي ارزشمندي انجام داده‌اند. مي‌توان چنين حركتي را در مورد تجهيز كتابخانه‌هاي عمومي پيشنهاد و اجرا كرد.
ب) انعكاس مشكلات و موفقيت‌هاي حوزه كتابداري از طريق رسانه‌هاي محلي و حتي ملي از جمله خبرنامه انجمن ايران و روزنامه محلي مانند خراسان و ....
انجمن كتابداري و اطلاع‌رساني خراسان اميدواراست بتواند با ايجاد هماهنگي لازم ميان سازمان‌هاي پشتيبان كتابخانه‌هاي عمومي، بخشي از مشكلات موجود را مرتفع سازد.
تاريخچه كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران
سمانه رضايي
دانشجويكارشناسي كتابداري و اطلاع رساني، ورودي 82، دانشگاه فردوسي
كتابخانه ملي ايران در سوم شهريور هزار و سيصد و شانزده با همين نام وماهيت تاسيس شد. البته موجودي كتابخانه قدمتي بيش از پيشينه خود كتابخانه ملي دارد. اولين مجموعه‌ اي كه به كتابخانه ملي منتقل شد، مجموعه مدرسه دارالفنون بود كه در سال 1231 ش. تاسيس شده بود. مجموعه كتابخانه معارف كه در سال 1338 ق. تاسيس شده بود، مجموعه دومي بود كه به كتابخانه ملي منتقل شد. اين مجموعه شامل 14000 جلد كتاب چاپي و 300 نسخه خطي بود. از ديگر مجموعه هايي كه هسته اوليه كتابخانه ملي را تشكيل دادند، مجموعه كتبي بود كه در جشن هزاره فردوسي گردآوري شده بود و در بين آنها كتاب هايي كه اهدايي مستشرقين شركت كننده در كنگره بود، نيز ديده مي‌شد. مجموعه ديگر 9800 جلد كتاب تكراري كتابخانه سلطنتي بود كه به مجموعه كتابخانه ملي افزوده شد. اولين مجموعه خصوصي كه در تشكيل اين هسته نقش داشت، كتابخانه شخصي عزيزخان ندمايي بود. در نهايت با اين مجموعه‌ها، هسته اصلي كتابخانه درساختمان سي تير جنب موزه ايران باستان در سال 1316 ش. تشكيل شد.
تاريخچه كتابخانه و مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران
سمانه رضايي (دانشجوي كارشناسي كتابداري و اطلاع رساني، ورودي 82، دانشگاه فردوسي)
بنابر آنچه در طرح پژوهشي بررسي فعاليت‌هاي مركز اطلاعاتو مدارك علمي ايران از تا كنون آمده، مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران در سال 1347 با نام مركز اسناد ايران رسما افتتاح شد و آغازبه كار كرد.
هدف از ايجاد كتابخانه در اين سازمان تهيه مجموعه ارزنده‌اي از مدارك علوم و علوم اجتماعي، آموزش و پرورش و كتابداريو اطلاع رساني بود كه پاسخگوي نيازهاي پژوهندگان باشد.
تاكيد كتابخانه بر مجلات علمي و فني بود و جمع عناوين نشريات فارسي و لاتين تا آخر شهريور 1354 در حدود 4000 عنوان بود و تعداد كل كتاب‌ها در حدود 18000 جلد. براي اطلاعات بيشتر در اين باره به منبع مذكورمذكور در بالا مراجعه فرماييد.
در حال حاضر كتابخانه با توجه بهسياست مجموعه ساري موضوعات زير را در مجموعه خود پوشش مي‌دهد:
اطلاع رساني و علوم وابسته به كتابداري، مديريت اطلاعات، فناوري اطلاعات، تحليل اطلاعات، زبانشناسي، اصطلاح شناسي و زبانشناسي رايانه‌اي.
نظام رده‌بندي كتابخانه رده بندي كنگره است و به صورت قفسهباز اداره مي‌شود.
استفاده كنندگان از مجموعه كتابخانه را استادان، پژوهشگران، دانشجويان و كاركنان مركز تشكيل مي‌دهند.
كتابخانه تخصصي موزه‌هاي آستان قدس
عباسعلي عابدي استاد
كارشناس ارشد كتابداري و اطلاع رساني، مسئول و مترجم كتابخانه تخصصي موزههاي آستان قدس رضوي
مقدمه
ظهور دين مبين اسلام در سرزمين حجاز و نزول وحي الهي كه در قالب قرآن مجيد از طريق پيامبر اسلام حضرت محمد (ص) به ما رسيده و نشر و انتشار قرآن كريم به موازات انتشار اسلام و فتوحات مسلمانان در سرزمينهاي ديگر و پذيرش اسلام به وسيله مردم ديگر، خود باعث شد كه امر كتابت كلام وحي معنوي و روحاني بدست كاتبان و خوشنويسان و ديگر هنرمندان مرصع كار، تذهيب كار، صحافان ووراقان قدر و منزلت هنري و مادي نيز به خود بگيرد.
يكي از همين قرآن هاي نفيس كه قديمي ترين قرآن در گنجينه و خزانه موقوفه بارگاه ولايتمدار حضرت امام علي بن موسي الرضا (ع) به شماره 17 ثبت شده است، قرآني است كه ابوالقاسم منصور بن محمد بن كثير وزير و صاحب ديوان عرض سلطان محمود غزنوي در ربيع الاول سال 393 هجري وقف روضه منوره رضويه كرده است.
با توجه به اينكه آن امام همام در تاريخ 29 صفرسال 203 هـ.ق. به شهادت رسيده و در اين مكان مقدس مدفون شده يعني دقيقا 190 سال پس از شهادت حضرت اين قرآن به روضه منوره رضوي اهدا و وقف شده است. شكي نيست كه قرآن ها، تفاسير و ادعيه و زيارتنامه هاي خطي زيربناي اصلي و اوليه كتابخانه موزه آستان قدس رضوي هستند. يقينا قرآن‌ها و نفايس قرآني و متون اسلامي ديگري نيز در سال هاي اول بعد از شهادت حضرت رضا (ع) توسط افراد ديگر با نيت خير به روضه منوره وقف و اهدا شده است ولي ثبت در تاريخ نشده و يا داراي تاريخ اهدا نمي باشد.
فكر ايجاد و اختصاص ساختماني ويژه جهت موزه و كتابخانه آن در زمان پهلوي اول مطرح شد و در نهايت در تاريخ 14 آذر 1361 خورشيدي سنگ بناي آن گذاشته شد و در تاريخ 22 آذر 1324 خورشيدي موزه رسما اشيا خود را به نمايش گذاشته است.
يعني در خزانه يا گنجينه اشيا موزه اي آستان قدس رضوي به روي عامه مردم گشوده شده است. يعني دسترسي به آنها جهت مطالعه و استفاده خيلي پيش از موزه به روي مردم باز بوده است. با تاسيس اين ساختمان و اختصاص بخشي از آن به كتابخانه اين گنجينه ها يعني گنجينه اشيا و گنجينه كتاب در ساختمانيبه همين نام يعني « ساختمان موزه و كتابخانه » آستان قدس در كنار هم و در يك مكان فعاليت خود را آغاز نموده و ادامه دادند.
بعد از پيروزي انقلاب اسلامي شكوهمند ملت ايران و به تبع آن گسترش فعاليت‌هاي علمي و فرهنگي و مردمي آستان قدس نيز در اين امر تاثير و دخالتچشمگيري داشته و در روند گسترش اماكن فرهنگي، اقدام به ايجاد يك ساختمان معظم براي گنجينه كتاب كرد كه در نهايت در سال 1374 خورشيديگنجينه و خزانه كتاب و آثار مكتوب مجددا از گنجينه‌هاي موزه جدا ودر فاصله اي دور از ساختمان موزه در مجموعه اماكن متبركه حرم مطهررضوي بدانجا منتقل و رسما فعاليت خود را شروع كرد.
بخشي از كتابها و قرآنها و نفايس از گنجينه كتاب كتابخانه موزه آستان قدس رضوي جدا و تحت عنوان موزه يا « گنجينه قرآن و نفايس » كه ساختمان آن طي سال‌هاي 62-1360 احداث و آماده شده بود. رسما در سال 1364 خورشيدي افتتاح شد و مورد بازديد و استفاده عموم قرار گرفت. به عبارتي ديگر10 سال بعد يعني در سال 1374 كتابخانه از محل موزه انتقال يافت و تمام آثار مكتوب ديگر را غير از اين قرآنها و نفايس به ساختمان جديد كتابخانه بردند.
مسئولان، كارشناسان و كاركنان موزه ها كه اكنونتعداد آنها حدودا يكصد نفر است، و مراجعان و پژوهشگراني كه بر روياشيا و موضوعات موزه اي تحقيق مي كردند اعم از دانش آموزان، دبيران، دانشجويان و اساتيد و هنرمندان و مورخان و پژوهشگران در انجام تحقيقات و مطالعات خود به تبع انتزاع كتابخانه از موزه دچار مشكل شدند. لذا پس از آن مسئولان موزه به فراخور نياز تعدادي عناوين ضروريو مورد نياز خود را در گوشه و كنار موزه ها براي استفاده خود فراهم كردند كه اين امر هم مشكل ساز بود. در همين راستا يعني فراهم آوري مواد و منابع مورد نياز، موزه آستان قدس از سال 1370 خورشيدي اقدام به خريد يك سري مواد و منابع كرده است كه مبين نياز روز افزون به تقويت منابع و مواد مورد نياز آنهاست.
افزايش تعداد منابع و مواد مكتوب در موزه ها رفته رفته فكر ايجاد يك كتابخانه را در اين موسسه تقويت كرد و رسما كتابخانه اي در فضايي كوچك از مواد و منابع خريداري، اهدايي و كتاب‌هاي اماني و استعاري كه كتابخانه مركزي دريافت شده بود شكل گرفت و يا متولد شد. پس از شكل گيري كتابخانه، مسائلي همچون فراهم آوري و سفارش، رده بندي و سازماندهي و خدمت رساني ياسرويس دهي خودنمايي كرد ولي در سازمان مادر موزه‌ها هيچكس يا واحدي رسما متولي انجام اين امور نبود و مكاتبات قبلي نيز در خصوص انجام امور موجود به جايي نرسيده بود ولي تلاش و پيگيري امر همچنان وجود داشت. تا اينكه در سال 1382 كتابخانه موزه رسميت قطعي يافت و يك نفر كارشناس ارشد كتابداري براي هدايت و تمشيت امور آن منصوب گرديد.
اين كتابخانه هم اكنون با نام « كتابخانه تخصصي، مركز اسناد و آرشيو موزه ‌هاي آستان قدس رضوي » در دو شيفت صبح و عصر فعال است و سرويس‌دهي مي‌كند.
كتابخانه تخصصي موزه‌هاي آستان قدس
با تفكيك ساختمان كتابخانه از ساختمان موزه، نياز موزه‌ها به داشتن كتابخانه ويژه بيشتر مفهوم شد و اينك دلايلي را كه داشتن يك كتابخانه تخصصي در موزه‌هاي آستان قدس رضوي را بسيار ضروري و امري اجتناب ناپذير مي‌سازد، به شرح زير عنوان مي‌كند:
1. وجود فاصله جغرافيايي بين كتابخانه و موزه كه آمد و رفت كاركنان و مراجعان را منوط به رعايت يكسري مسائل ايمني، امنيتي و انضباطي كرده است و مستلزم صرف وقت زياد است.
2. با گسترش كتابخانه و افزايش مراجعان آن و محدوديت تعدادمنابع و اينكه كتابخانه از نوع كتابخانه هاي عمومي است و انواع و اقسام مراجعه كننده را دارد. دسترسي به منابع و مواد مورد نظر كارشناسان و مراجعان موزه‌ها دشوار و به زحمت و يا با صرف وقت زياد ممكن و شايد هم ناممكن مي باشد. البته كتابخانه آستان قدس در قالب هيچيك از انواع كتابخانه هاي شناخته شده نمي‌گنجند و بعضي از محققان از آن با عنواني مثل: كتابخانه عمومي، مذهبي، محلي، منطقه‌ اي، ملي و فرا منطقه اي و جهاني در توصيف خود ياد كرده اند ولي اين كتابخانه در اساسنامه خود يك « كتابخانه عمومي » محسوب شده است.
3. ماهيتكار پژوهشي و تحقيقاتي اين است كه مدت مديدي منابع در اختيار محققباشد و در پژوهش‌هاي ميداني منابع را لازم است كه در ميدان داشته باشد. لذا ماهيت كار با سيستم امانت آن كتابخانه انطباق ندارد. چونمدت زمان امانت حداكثر يك ماه و حداكثر دو نسخه كتاب مفهومي واضح دارد كه آن هم در اصل دو هفته است و براي تمديد بايد مراجعه حضوري داشت.
4. منابع مورد استفاده پژوهشگران و محققان موزه‌اي عمدتا موضوعيت و ماهيت و محتواي هنري و تاريخي دارند كه اغلب كمياب هستند يعني با شمارگان كم چاپ مي شوند. تعداد عناوين آنها اندك است و غالبا داراي نفاست معنوي و مادي هستند و بهاي آنها نيز گران و سنگين است و تهيه آنها براي همگان چندان مقدور و ميسور نيست و تنها موسسات كتابخانه ها مي توانند آنها را به راحتي فراهم كنند.
5. كتابخانه مركزي آستان قدس، بنا به دلايل ويژه اي كه دارد، اكثر كتاب‌هاي هنري و تاريخي را كه نفاست دارند و كمياب و ناياب هستند و يا نبايد دردسترس همگان قرار گيرند تحت عنوان نفايس يا كتاب‌هاي نفيس در يك اتاق دور از دسترس قرار داده و دسترسي به آنها را منوط به داشتن شرايط خاصي از جمله براي كار تحقيق عالمانه و يا نقد و بررسي علمي آن هم تحت شرايط خاص و از طريق تالار محققان خود صرفا مقدور و ممكن كرده است.
علاوه بر نفايس يك سري كتب را كه در موضوع علوم غريبه و نجوم و اخترشناسي و حرز و طلسم و جادو و طالع، حركت ستارگان و سيارات و افلاك و فضا و سما است تحت عنوان « كتب عطف زرد » از گردونه سرويس دهي عمومي خارج و آنها را محدود كرده است به شرايط و ضوابط خاصو تقريبا همانند كتب نفيس با آنها رفتار مي شود. اين قبيل منابع كه نفاست هنري، محتوايي و مادي دارند يا جنبه استفاده همگاني و عمومي ندارند و آنها را در دسترس عموم نمي توان يا نبايد قرار داد و صرفا بايد در دسترس علما، دانشمندان و پژوهشگران و محققان اهل آن باشد، حكايت از كاربري تخصصي آنها دارد. لذا آنها را بايد در رابطه موضوعي خود در كتابخانه تخصصي هنر يا موزه قرار داد.
6. محدود كردن اين قبيل منابع، مراقبت شديد از آنها، محدود كردن استفاده از آنها يا محدود كردن دسترسي به آنها و يا ارزش و بهاي مادي و فرهنگي آنهانبايد مانع دسترسي و عدم استفاده از آنها باشد. لذا بهترين مكان براي گردآوري و سازماندهي و سرويس‌دهي آنها باز هم كتابخانه تخصصي است.
7. سازمان اگر بخواهد كتابخانه‌اي تحت عنوان « كتابخانه تخصصيهنر يا موزه ها » تاسيس كند، باز هم جاي آن در موزه و همين كتابخانه تخصصي است كه صحبت شده است.
8. كتابخانه‌اي كه به موزه تعلق مي‌گيرد يا اختصاص مي‌يابد و كاربرد اختصاصي دارد همان كتابخانه تخصصي خواهد بود كه پاسخگوي نياز‌هاي كاركنان موزه ‌ها و مراجعان است. تمام موزه‌هاي ايران و جهان هريك داراي كتابخانه خاص خود نيز هستنديعني كتابخانه تخصصي موزه‌ها از اهم احيات سازماني آنهاست.
مواد و منابع كتابخانه تخصصي موزه‌ها
مواد و منابع كتابخانه گوناگون و متفاوت است و هر كتابخانه مي تواند به فراخور نوع فعاليت خود تمام يا بخشي از آنها را در اختيار داشته باشد. كتابخانه تخصصي كه عنوانكامل آن « كتابخانه تخصصي، مركز اسناد و آرشيو موزه هاي آستان قدسرضوي » است، تعداد زيادي مواد و منابع به شرح زير در اختيار دارد:
1. گنجينه كتاب: كتاب‌هاي موجود در كتابخانه از طريق گردآوري كتبو منابع وقفي و اهدايي، كتب خريداري و كتب اماني و استعاري از كتابخانه مركزي كه عمدتا به زبان‌هاي فارسي، عربي و لاتين (انگليسي، فرانسوي، آلماني، ايتاليايي، مجاري) است در مجموع بيش از 5000 نسخه مي‌باشد.
2. آرشيو مطبوعات و نشريات ادواري: اين آرشيو در حال حاضر داراي 200 عنوان مجله و نشريه قديم و جديد به زبان‌هاي فارسي، عربي و لاتين است كه در مجموع حدود يك هزار نسخه مي‌شود. عناوين نشريات غالبا در موضوعات تخصصي موزه‌ها و هنر مي‌باشد. تهيه آنها براي آرشيو كتابخانه تخصصي از طريق پرداخت حق اشتراك و بعضا به صورت مبادله اي اهدايي ميسر شده است.
3. آرشيو مجموعه عكس‌ها، اسلايد، نگاتيو و كنتاكت: تعداد زيادي عكس، اسلايد، فيلم و نگاتيو و كنتاكت آنها از مجموعه گنجينه‌ها و موزه‌هاي، مجموعه بناها و ساختمان‌هاي اماكن متبركه آستان قدس رضوي و حرم مطهر و نمادها و بناها و آثار تاريخي مشهد مقدس و بعضا خراسان و تصاويري از مناظر طبيعي و چهره‌هاي روحانيون و افراد مشهور محلي و اسلامي در اين آرشيو فراهم آمده است. اين مجموعه هم اكنون بيش از ده هزار قطعه عكس، اسلايد، نگاتيو و كنتاكت دارد.
4. آرشيو مجموعه نوار صوتي: مجموعه اين آرشيو نيز داراي حدود 300 قطعه نوار صوتي است كه از صحبت‌ها و سخنراني‌هاي انجام شده در موضوعات متفاوت توسط اساتيد فن تهيه و تحويل كتابخانه شدهاست و مبناي خوبي براي راه اندازي و توسعه آرشيو نوار يا نوارخانهكتابخانه شده است.
5. مجموعه سمعي و بصري: اين مجموعه فعلا دارايپانزده قطعه نوار كاست ديداري شنيداري است كه به موضوع هنر و موزهو كتابخانه ارتباط دارد و مي‌تواند با تهيه سريع اينگونه مواد از بازار و جاهاي ديگري به سرعت رشد و توسعه داشته باشد.
6. مجموعه اسناد: سند يا مدرك مفهوم وسيعي دارد و طيف وسيعي از آثار را ممكن است در برگيرد. اما از نظر شكل و محتوا تفاوت‌هايي با ديگر مواد كتابخانه اي دارد. موادي از گزارش‌ها، ويژه نامه‌ها، اساسنامه‌ها، بولتن‌ها، كاتالوگ‌ها، نامه‌ها، پوسترها و برنامه‌ها كه تعداد آنها حدودا 400 مورد است، جزء اين مجموعه محسوب مي‌شود.
7. مجموعه مقالات: مقاله‌ها و بريده جرايد كه به زبان‌هاي فارسي، عربي، انگليسي، فرانسه و آلماني به صورت چاپي و دستنويس در اين مجموعه وجود دارد نزديك به 150 مورد است كه تلاش براي جمع‌آوري آنگونه مقالات كه با موضوع و علل و دلايل تشكيل كتابخانه انطباق دارد، در جريان است.
8. مجموعه ديسكت و CD: تعدادي ديسكت و CD نيز در موضوع فعاليت هاي موزه‌ها و كتابخانه به عنوان نوع جديدي از كتاب و سد و مواد كتابخانه‌اي به ويژه سمعي و بصري وجود دارد. يكي از اولين مجموعه اين قبيل CDها تهيه CD مجله انگليسي « نشنال ژئوگرافي » است كه حدود 40 عدد CD دارد و بيش از يك قرن اين مجله عمر دارد. در مجموع اين واحد نيز بيش از 130 قطعه ديسكت و CD فعلا وجود دارد و در حال رشد و توسعه است.
9. مجموعه پايان نامه‌ها: تعدادي زيادي نيز پايان نامه‌هاي دوره كارشناسي و كارشناسي ارشد و دكتري در رشته‌هاي هنر و موزه داري و كساني كه از منابع كتابخانه استفاده كرده و مي‌كنند و خودشان ـ ويا بعضا از آنها خواسته مي شود كه ـ يك نسخه از پايان نامه خود راولو با هزينه كتابخانه تخصصي به اين واحد بسپارند و اين كار نيز پيگيري مي‌شود.
سازماندهي و رده بندي مواد
تمام كتاب‌هايي كه در كتابخانه موجود است داراي برچسب رده‌بندي است. مجلات و نشريات داخليو خارجي براساس نظم الفبايي عنوان در قفسه‌ها چيده شده و سعي شده است كه ترتيب شمارگاني و تاريخي هر يك در درون خودش نيز رعايت شود.در مورد بقيه مواد نيز برنامه‌هايي در دست تهيه و اقدام است.
سرويس‌دهي و خدمت رساني
اين كتابخانه قبل از هرچيز براي رفع نياز كاركنان موزه‌ها فراهم شده ولي به مراجعان تخصصي كه پژوهش و تحقيقي درارتباط با موضوع‌ها و منابع كتابخانه داشته باشند، اين اجازه دادهشده تا مراجعه كنند و به مطالب خود برسند.
امانت طولاني كتاب فعلا براي كاركنان اجرا مي شود و به مراجعان فقط فرصت تهيه عكس و فتوكپي و اسكن داده شده است. قطعا اين وضع ادامه نخواهد يافت و در آينده سطح استفاده آنان از كتابخانه بهبود خواهد يافت و تسهيل و ارتقا مي‌يابد.
راهنمايي و مشاوره و در مجموع سرويس‌ دهي توسط مسئول و كتابدار كتابخانه و يا افرادي كه به جاي وي در شيفت صبح و عصر انجاموظيفه مي كنند، خواهد بود.
موارد ديگر
انجام خدمات پشتيباني از قبيل فهرستنويسي و رده‌بندي، ثبت و ضبط مواد و منابع در دفاتر، زدنبرچسب‌ها و علائم و نشانه ها، تعمير، مرمت و صحافي، خدمات رايانه‌اي و ديگر موارد و رفع هرگونه كاستي‌هاي فني و علمي، نيروي انساني از طريق اداره پژوهش و معرفي آثار معاونت امور موزه‌ها توسط سازمانكتابخانه‌ها، موزه‌ها و مركز اسناد آستان قدس رضوي انجام و پيگيريمي‌شود.
معرفي برخي از انجمن هاي كتابداري جهان
مريم قياسي كاكائي
وجودانجمن هاي تخصصي در هر رشته اي ضروري مي باشد. اين انجمن ها براي اعضاي خود مقررات خاص وضع مي كنند و باعث موجوديت بخشيدن به رشته مربوطه مي شوند و پيوسته در حال برگزاري دوره هاي آموزشي و جذب اعضاي جديد هستند. وجود انجمن هاي كتابداري نيز همين امر را اثبات مي كند و مي تواند باعث تعالي رشته كتابداري و اطلاع و ارتقا سطح كيفي كتابداران كتابخانه ها شود.
در اينجا به معرفي چند انجمن كتابداريدر سطح جهان مي پردازيم:
Canadian Library Association (CLA)
Address: www.cla.ca
انجمن كتابداري كانادا در سال 1946 در شهر هاميلتون واقع در ايالت اُنتاريو تاسيس شد. اين انجمن، موسسه اي انگليسي زبان است كه اعضاي آن عبارتند از: پنجاه و هفت هزار نفر از افرادشاغل در كتابخانه هاي سراسر كانادا و همچنين بيست و يك ميليون نفراز افراد علاقمند به كتابخانه ها، كتابداري و اطلاع رساني. اين انجمن، يك سازمان غيرانتفاعي است و توسط شورايي اداره مي شود كه به وسيله بيشتر از سي گروه و انجمن علاقمند به كتابداري و اطلاع رساني انتخاب شده است. اين انجمن شامل پنج قسمت اصلي است: انجمن كتابخانههاي مدارس كانادا، انجمن كتابخانه هاي دانشگاهي كانادا، انجمن كتابخانه هاي عمومي كانادا، انجمن كتابخانه هاي تخصصي كانادا.
تعداد زيادي از اعضاي انجمن در كتابخانه هاي دانشگاهي، عمومي، تخصصي و آموزشگاهي مشغول به فعاليت هستند.
بقيه اعضاء انجمن عبارتند از افرادي كه در موسساتي مشغول به كارند كه لوازم و تجهيزات كتابخانه اي را فراهم مي آورند و همچنين دانشجويان تحصيلات تكميلي.
در صفحه اصلي، قسمتي براي جستجوي سايت اين انجمن وجود دارد كه شامل بيش از دوهزار و پانصد فايل html و چهارصد و پنجاه فايل pdf مي شود.
همچنين در بخش ديگري از سايت به معرفي كتاب هاي جديد در رابطه با كتابداريو اطلاع رساني، معرفي سمينار ها و اخبار جديد و معرفي فرصت هاي شغلي ايجاد شده در اين انجمن مي پردازد.
International Association of School Librarianship (IASL)
School Library Online
Address: www.iasl_slo.org
با انتخاب گزينه about the association با تاريخچه، اهداف و اين انجمن آشنا مي شويد. در طي دهه 1960 كتابداران آموزشگاهي شركت كننده در اجلاس جهاني سازمان هاي حرفه اي آموزش در خواست ايجاد همايشي بين المللي را كردند كه افراد شاغل در كتابخانه هاي آموزشگاهي در آن شركت نمايند. در سال 1962 اين همايش برگزار شد ودر آن پيشنهاد شد كه اين برنامه به صورت مداوم برگزار شود، تا تجمعي باشد براي شركت و گردهم آوردن افراد علاقمند به خدمات كتابخانه اي در آموزشگاهها از سراسر جهان و در همين زمينه كميته اي تشكيل شد. كشورهاي عضو اين كميته عبارت بودند از: انگلستان، كنيا، پاراگوئه، مالزي، استراليا و ايالات متحده آمريكا.
اين كميته، همچنين به عضويت ايفلا در آمده است، همچنين اين انجمن با سازمان‌ها و موسسات مختلفي مانند سازمان جهاني يونسكو نيز همكاري مي‌كند.
در اين سايت قسمت‌هاي متنوعي نيز به چشم مي‌خورد. نظير معرفي مجله و خبرنامه مربوط به اين انجمن. معرفي كميته هاي مختلف وابسته به انجمن، انتشارات مربوط به انجمن و طريقه سفارش آنها، امكان جستجوي سايت و ....
انجمن كتابداري و اطلاع رساني ايران (اكتا)
Address: www.ilisa.org.ir
ابتدا با انتخاب گزينه "درباره انجمن" مي توان تاريخچه اي از پيدايش انجمن را مطالعه كرد.
در قسمت عضويت با شرايط عضويت افراد و سازمان ها در انجمن آشنا مي شويم.
همچنين در قسمتي ديگر اطلاعاتي درباره گروه بحث الكترونيكي گروه كتابداري و اطلاع رساني ايران به دست مي آوريم.
– مجله هاي در حال انتشار كتابداري و اطلاع رسانيدر كشور.
– معرفي وب سايت تعدادي از كتابخانه‌هاي داخل و خارج ازكشور
– فهرست هاي رايانه‌اي مورد استفاده در كتابخانه‌هاي كشور نظير نوسا و پارس آذرخش و معرفي چند فهرست پيوسته كتابخانه‌اي در جهان.
– معرفي تعدادي از انجمن‌هاي علمي كتابداري اطلاع رساني در ايران و جهان.
– معرفي وب لاگ‌هايي در زمينه كتابداري و اطلاع رساني.
American Library Association (ALA)
Address: www.ala.org
انجمن كتابداري آمريكا، قديمي ترين و بزرگترين انجمن كتابداري در دنياو با بيش از شصت و چهار هزار عضو مي باشد. هدف اين انجمن، ترويج بالاترين خدمات اطلاع رساني و كتابداري از نظر كيفي و دردسترس عموميبه اطلاعات مي باشد. اين انجمن در سال 1876 در ايالت فلادلفيا ايجاد شد. و هدف اين انجمن توسعه و پيشرفت حرفه كتابداري به منظور بالا بردن ميزان يادگيري و دسترسي همگاني به اطلاعات مي باشد.
عضويت در اين انجمن براي هر شخص، كتابخانه و يا سازمان علاقمند به خدمات كتابداري آزاد مي باشد. در سايت انجمن كتابداري آمريكا با انتخاب گزينه ouro association مي توان اطلاعات مفيدي راجع به اين انجمن بهدست آورد.
ديگر قسمت هاي مختلف سايت عبارت است از:
اخبار دربارهانجمن، گزارش و معرفي سمينارهاي برگزار شده آتي، دوره آموزشي برگزار شده توسط انجمن، انتشارات خاص مربوط به انجمن، امكان جستجوي سايت و...
نسخه هاي خطي
وجيهه صامني
دانشجوي كارشناسي كتابداري و اطلاع رساني دانشگاه آزاد اسلامي واحد شيروان
نسخه هاي خطي به عنوان منابع اصلي و مهم براي پژوهش درباره علوم انساني، به ويژه تاريخ، ادبيات، علوم ديني، فلسفه، نجوم و ديگر دانش ها، اهميت ويژه اي دارند. ديدگاه مصحح يا منتقد نسخه هاي خطي يا پژوهشگري كه اين آثار، منابعكار او به شمار مي‌روند با ديدگاه كسي كه نسخه ها را از ديد فني مي نگرد، بسيار متفاوت مي باشد. شايد براي گروه نخست اطلاعات مادي ونسخه شناسي نسخه مانند نوع كاغذ، نوع خط، جلد، تذهيب، و بسياري ازويژگي هاي نسخه چندان مورد توجه نباشد و همان اطلاعاتي كه از فهرست هاي نسخه هاي خطي بدست مي آورد بسنده باشد، اما براي يك نسخه شناس كه با نسخه هاي خطي به مثابه آثار گنجينه اي يك كتابخانه كه ناشناسند و بايد بررسي، شناسايي و معرفي شوند، برخورد مي كند علاوه بر قدمت، محتوا، فصول و بخش ها، مولف و شناسايي او، بدست آوردن اطلاعاتي دقيق در زمينه شناسايي كاغذ، خط و تاريخ آن، نوع جلد و تاريخ و ويژگي هاي آن،‌ تذهيب، تصاوير جدول ها و اطلاعات بسيار ديگري نيز اهميت زيادي دارد، نسخه شناس با شناسايي و معرفي اين ويژگي ها نسخه خطي، اهميت آن را روشن ساخته، يكي از منابع مورد استفاده پژوهشگرانرا به آنها مي شناساند.
از صدر اسلام تا زمان حاضر متفكران و نويسندگان و دانشمندان كوشيده اند، حاصل مطالعات و تحقيقات خود را به صورت مكتوب، در دسترس همگان قرار دهند و براي آيندگان به يادگار بگذارند، و حاصل اين تحقيقات در جهان اسلام به جايي رسيده است كه از حد احصاء بيرون است و كتابخانه هاي بزرگ عمومي و خصوصي در تمام دنيا مملو از اين آثار مي باشد، بديهي است كه در گذشته و به خصوص قبل از اختراع چاپ، تكثير و انتشار كتاب از طريق استكتاب صورت مي گرفتهاست، و صحت و سقم مطالب آن بستگي به ميزان دقت و اطلاع كاتبان مختلف داشته است كه به اقتضاي زمان و پيشينه علمي در اين متون دست برده و يا چيزي را از قلم مي انداخته اند، و يا احيانا به سليقه خود چيزي بر آن مي افزوده اند و از اين رو در متون، تحريفات و تصحيفات زيادي راه يافته است.
بررسي نسخه هاي خطي حاكي از آن است كه كم بوده اند و نادر، كاتباني كه در تاريخ تمدن اسلامي، به دور از علقه هاي اقتصادي، فرهنگي و پيوند هاي فرقه اي و گروهي، به استنساخ نسخه يا نسخي از آثار مربوط به آن تمدن را كتابت كرده باشد، گاه زمينه اقتصادي بوده است يا اقتصادي سياسي، كه چند كاتب و نسخه نويس را گرد هم آورده بوده و كانون نسخه نويسي را ايجاد نموده است.
بر كسي پوشيده كه ترقي و تعالي يك جامعه آن گاه مقدر مي گردد كه از پيشينه تاريخ تمدنش آگاه باشد و اين آگاهي را مي توان از آثار مكتوب گذشته كه به نسا هاي روزگاران بعد رسيده به دست آورد.
تعاريفي كه از نسخهدر فرهنگ نامه هاي فارسي به فارسي يا عربي به فارسي آمده است، بر كليت بار معنايي آن دلالت ندارد و تنها متضمن بخشي از بار معنايي كلمه مذكور است به اين قرار:
- كتابي كه از روي آن نويسنده، كتاب وهر نوشته اي كه از روي كتاب و يا نوشته ديگري نوشته شده باشد.
- آنچه از آن باز نويسند.
- رونويسي از كتاب، رونويس، رونوشت.
پيشينيان « نسخه » را گاه به معناي مطلق « كتاب » به كار مي برده اند وگاهي از آن كلمه، هيات رونويس شده كتاب و نوشته را اراده مي كرده اند، از اين رو به برگ هايي كه بر روي آن مطلب (يا مطالبي) با دست،توسط قلم مو و قلم فلزي و با سياهي (مركب) – پيش از رواج چاپخانه-نوشته شده باشد و آن برگ ها از يك طرف (عطف) به هم متصل و پيوسته شده باشند و از طرف عطف بين دُفَتين (دو طبله جلد) قرار گرفته باشدو از همان طرف به دفته هاي جلد پيوسته باشد، نسخه خطي گفته شده است.
نسخه ممكن است توسط نويسنده (مولف، مترجم) (نسخه اصل/ مسوده)و ممكن است‌از روي نسخه مأخوذ رونويسي شده باشد (نسخه فرع/ رونويس).
وجه تسميه نسخه يا سبب خواندن كتاب خطي به نام نسخه، اين بوده استكه چون كاتب بر اساس رونويسي از كتاب، رونويسي ديگر فراهم مي آورده، رونويس جديد، كاتب (يا خواهنده آن) را از رونويس مأخوذ بي نياز مي داشته است و چون رونويس جديد (يا نسخه نوشته شده جديد) نسخه قبلي يا رونويس مأخوذ را نسخ و ازاله مي كرده است، از اين رو به آن نسخه مي گفته اند كه مأخوذ از واژه مبناي نسخ (نَسَ‌خَ) به معناي زدودن و زايل كردن است.
وجود منابع مكتوب مورخان را به كشف رازها و افكار و عواطف نسل هاي گذشته اميدوار مي كند، اما متأسفانه تاريخ نگاران دوران اسلامي در بررسي هر يك از جنبه هاي تمدن اسلامي اغلب بهنوعي دچار ناتواني مي شوند، زيرا در حالي كه از ثروت عظيم منابع موجود به صورت نسخه هاي خطي آگاه هستند، بسياري از اين منابع پراكنده و اغلب در دسترس آنها قرار ندارد.
تاريخ بشر، بنابر تعريف رايج،با كتابت آغاز مي شود، پيش از عصر كتابت، دوره ماقبل تاريخ قرار دارد، با اينكه باستان شناساني كه با دوره ماقبل تاريخ سروكار دارند، تلاش هاي بسياري را براي افشاي جنبه هاي مهم توسعه جمعي نوع بشر در مراحل اوليه آن انجام داده اند، هنوز پرده ابهام غير قابل نفوذيدر برابر واقعيت دروني انسان ماقبل تاريخ وجود دارد و تنها از طريق منابع مكتوب است كه مورخ مي تواند به كشف انديشه ها و احساسات دروني انسان‌هاي نسل گذشته، چه گمنام و چه نامدار، اميد داشته باشد وبر اين اساس مي‌تواند با آنها به صورت افراد بشر كاملا ارتباط برقرار كند. درست همان طور كه ما با افراد معاصر خود در وهله اول، از طريق اظهارات شفاهي و يا كتبي آنها ارتباط پيدا مي كنيم، هرچه منابع بيشتري براي ارزيابي شرايط زندگي نسل هاي پيشين نوع بشر در اختيار مورخ قرار گيرد باز هم به ناچار مهم ترين منبع براي او كلام ثبت شده زمان هاي پيشين است. تاريخ‌ نگار در بررسي هر يك از جنبه هاي تمدن اسلامي غالبا موقعيت خود را با نوعي احساس ناتواني عميق درك ميكند، زيرا درحالي كه از غناي عظيم منابع بالقوه نسخه هاي خطي آگاهاست، اين منابع بسيار پراكنده‌اند و غالبا در دسترس نيستند، او بسياري اوقات بايد به ناكافي بودن و مقدماتي بودن نتايج پژوهش هاي خود كه در صورت وجود منابع تغيير مي يافت، اعتراف كند.
بنابراين مورخان ايلامي مي بايست تلاش هاي هماهنگ و مداومي را براي گردآوري و سنجش ثروت پراكنده دست نوشته هاي اسلامي آغاز كنند تا در دسترس پژوهشگران و مصححان توانا قرار بگيرد و متون بسيار مهم با تصحيح هاي انتقادي انتشار يابد، تصحيح انتقادي متون كه فوايد دراز مدت بسياري را متوجه پژوهش هاي تاريخي و زبان شناسي مي كند براي مورخان از اهميت بسياري برخوردار است، اما تصحيح انتقادي به قابل دسترس بودن كليهنسخه هاي موجود از يك متن و بررسي همه آنها بستگي دارد، بسياري ازمتون تصحيح شده كه در زمان انتشارشان بسيار مورد توجه بوده اند، مي بايست از نو تصحيح شوند، زيرا نسخه هاي ديگر و بهتري از آن متون شناخته شده اند.
در هر يك از تمدن هاي بشري يك يا چند خاصيت غالب زايش و پرورش يافته است، خاصيت غالب در تمدن يونان، تفكر ديالوگي (گفت و گويي) بود، فرهنگ يونان با همين وجه غالب در مغرب زمين ماندگار شد، اما در تمدن اسلامي « كلام » و « كتاب » از جمله خاصيت هاي غالب محسوب مي شد؛ زيرا « كتاب » در آغاز پيدايي اين تمدن به منزلهمعجزه پيامبرش (ص) شناخته شد.
خاصيت غالب تمدن، هر چه باشد، اهالي آن ناگزيرند كه به آن تكيه كنند؛ زيرا استوار ترين و ماندگارترينموردي كه محل اتفاق اهالي آگاه و خبير هر تمدني مي باشد، خاصيت غالب آن تمدن است.
آثاري هم كه از ديگر تمدن ها به تمدن زنده نفوذ مي كند و وجه غالب آن خاصيت را تقويت مي نمايد، بيش تر از رنگ و لونهمان خاصيت غالب در تمدن زنده است.
تمدن اسلام كه با « معجزه كتاب » پا به عرصه جهان بشري گذارد، با خاصيت غالبش روي به رشد و تعالي نهاد. يافته ها و پديده هاي مربوط به « كتاب » كه در تمدن هاي باستاني يونان، ايران و چين مجال طرح يافته بود، نرم نرمك به اين خاصيت غالب در تمدن اسلامي نزديك شد. نخست در بيت الحكمه بود كه پديدهاي مربوط به نسخه پردازي و كتاب آرايي يوناني و اسكندراني مترجمان و نسخه پردازان آنجا را به خود معطوف داشت، همين اوان، با ورود دبيران ايراني به حيث « كاتب » در ديوان عباسيان، يافته هاي طبقه دبيران ايران عهد ساساني به حوزه نسخه و نسخه پردازان رسوخ كرد، وجود نسخه هاي آثار مانوي در نخستين قرون هجري نيز دانشوران و نسخه پردازان مسلمان را به خود معطوف داشت، نسخه هاي آثار مانوي به لحاظ تذهيب و زيبايي، حس زيبايي شناسي نسخه پردازان مسلمان را تحرك بخشيد.
يكي از راههاي و طرق شناخت هر «چيزي» آگاهي داشتن از اجزايي است كهمجموع آنها كليت آن «چيز» را مي سازد، نسخه شناسي مخطوطات نيز از اين شيوه شناخت مستثني نيست، زيرا هر نسخه حاوي اجزايي است كه در تاريخ تمدن اسلامي، در هر دوره‌اي، داراي ويژگي هاي مربوط به آن دوره بوده و با شناخت ويژگي ها و خصوصيات مزبور مي توان به طور تقريبياز چگونگي نسخه هاي هر دوره از ادوار نسخه نويسي آگاه شد.
در دوره معاصر، نسخه شناسان براي نسخه شناسي نسخه هاي خطي از دو شيوه استفاده مي كنند؛ يكي شيوه ماشيني است كه عمر آن به بيش از هفتاد سال تجاوز نمي كند، اين شيوه - كه به عنوان نسخه شناسي علمي يا كودي كولوجي (Codicologie) از آن تعبير مي شود – بر اثر آشنايي اروپا بيانبا مخطوطات اسلامي رايج شد. شيوه اي كه به مدد آن از چگونگي كاغذ،مركب، رنگ هاي الوان، تذهيب و مواد جلد با مراجعه به ماشين هاي مخصوص مي توان آگاه شد.
شيوه ديگر، شيوه سنتي كه عمري دراز دارد و در حوزه تصحيح و تحقيق مخطوطات، شيوه اي معتبر و مفيد است. اين شيوهبا رويت و بررسي هاي پيگير نسخ خطي ميسر مي شود، ولي آن گاه به كمال مي‌رسد كه آگاهي هاي دقيق قلمرو نسخه نويسي و كتاب آرايي به حاصل آيد و تاريخ كاغذ سازي و شيوه هاي خط و خطاطي و مراحل تكامل انواع خط و تجليد و تاريخ پيدايش جلدهاي گوناگون، و نيز چگونگي كاربرد رنگ‌ ها در تذهيب و تزيين نسخه ها و مكاتب تذهيب در قلمرو تمدن اسلامي آشكار گردد.
بي‌شك تاريخ تمدن اسلامي يكي از باشكوه ترين دوره‌هاي تاريخ بشريت است و گنجينه هاي خطي اسلامي درياي ذخاري است از فرهنگ و معارف پرمايه اسلامي و حاصل تلاش هاي علمي دانشمندان و فرهيختگان گذشته است كه با تكيه بر محتواي غني آموزه هاي قرآني و تعاليم زلال سنت نبوي و علوي، در اقصا نقاط دنياي اسلام آن روز، در قالب علوم مختلف از فقه و حديث گرفته تا تفسير، ادبيات، نجوم، رياضي، طب و ... از خود به جاي گذاردند و سيماي نويني از فرهنگ انسان و جهان را عرضه كردند.
اكنون مسلمانان ميراث داران آن گنجينه ها و ثروت هاي سرشار معارف و علومند كه متاسفانه پس از افول تمدن اسلامي درگذشته به باد غفلت و فراموشي سپرده شدند، اگرچه امروزه امت اسلاميبا بازگشت به هويت ديني خود تلاش مي‌كند تا بارديگر زمينه‌هاي بازسازي تمدن بزرگ اسلامي را پايه ريزي كرده و بناي جديدي بسازد، از اين رو بايد با ستردن گرد و غبار غربت و فراموشي از گنجينه هاي خطي،راه را براي رسيدن به چنين هدف مهمي هموار ساخت، گنجينه هايي كه در گوشه و كنار كتابخانه هاي عمومي و شخصي افتاده و چشم انتظار همت مصححان آگاه، دلسوز، شايسته و پر حوصله است.
براي به دست آوردن مرواريد هاي پربهاي فرهنگ و تمدن اسلامي بايد در درياي پرتلاطم و جذاب متون خطي و كتب قديم غواصي كرد و به تصحيح و تحقيق و احياي اين مواريث همت گمارد، چرا كه اين كار خطير به منزله نشان دادن انديشه هاي مدون تاريخ تمدن بزرگ اسلامي است. احياي مواريث فرهنگي – چنانكهبرخي تصور كرده اند – واپس نگري يا توقف در گذشته نيست، بلكه مطالعه گذشته براي بهره گيري از تجارب اصيل پيشينيان و ترسيم مسير درستو صحيح براي آينده‌اي تابناك است.
آثار بزرگاني كه در زمانه خويشبا دود چراغ به ثبت علم و دانش مي پرداختند، تا آيندگان را رهنموني باشد از يافته هاي خود انديشه هايي كه از زمان و تاريخ عبور كردهاند.
عظمت روح بزرگاني كه قرن‌هاست، دامن از هستي خويش برچيده اند اما انديشه و اثر علمي آنان در خطوطي بيرنگ، هنوز برجاي مانده است. به راستي براي حفظ و نگهداري كتب به جا مانده از تاريخ دور چه بايد كرد؟
كتب خطي بخشي از ميراث فرهنگي يك جامعه به شمار مي ‌آيد.اين كتاب ها اسنادي هستند كه شناسنامه فرهنگي، تاريخي، ادبي و قومي يك ملت را شكل مي دهند. آثاري‌اند به جاي مانده از گذشته هاي دور، انديشه هاي مكتوبي كه براي ماندن، نيازمند شناسايي، حفظ و نگهداري هستند.
حفظ و مرمت آثار خطي قديمي از اهميت شاياني برخوردار است. مسلمانان ميراث عجيب و عظيمي از علوم دارند كه غير قابل باور استو آنان خود از وجود چنين علمايي كه داشته اند، آگاه نيستند. آمار علما و نويسندگان ناشناخته روزگاران گذشته بسيار زياد است. براي نمونه شرح حالي از اين افراد به دست آمده است كه در آن تنها آثار آنها ذكر شده است اما هيچ اثري از آن نوشته ها موجود نيست و از سوي ديگر كتاب هاي خطي زيادي موجود است كه مولف آنها گمنام و ناشناخته ميباشد.
يكي از ضرورت هاي حفظ، مرمت . شناسايي اين ميراث عظيم اين است كه از اين منابع افتخارآميز مي توان براي تدوين تاريخ علوم توسط خود مسلمانان بهره‌برداري كرد. نخستين گام در اين راستا، شناساييهرچه بيشتر كتاب هاي خطي است، تا‌كنون تنها خارجيان در زمينه تاريخ علوم مسلمانان مطالبي تدوين كرده‌اند.
در حال حاضر آنچه بر اهميت يك نسخه خطي مي‌افزايد، در درجه اول قرن تدوين و زمان كتابت آن است. هرچه كتاب قديمي‌تر باشد، ارزش آن بيشتر است. دومين شاخصي كه به يك كتاب خطي اهميت بيشتري مي‌دهد، تحرير كتاب با خط خود مولف است. سومين نكته منحصر به فرد بودن يك كتاب خطي است؛ به اين مفهوم كه نسخه دومي نداشته باشد، البته يكي از دلايلي كه برخي كتاب ها نسخه دومي ندارد، پراكندگي در مكان نگهداري اين گونه كتاب ها است.
در مورد حفاظت و نگهداري و مرمت آثار، نكاتي بايد در نظر گرفته شود و به عنوان اصل كار حفاظت و نگهداري آثار هنري بايد مورد نظر و دقت قرارگيرد، اين موارد به شرح زير مي‌باشند:
1. مرمت كردن آثار به منظور حفظ آنها و حفظ آنچه از آثار باقيمانده، بايد در نظر گرفته شود.
2. كمترين دخالت بايد در اثر هنري انجام و حداقل بازسازي بايد انجام پذيرد.
3. نقاط حساس در اثر، يا محل اصلي، حتي الامكان دستكاري نشود.
4. چنانچه مقرر گردد بخشي از اثر خطي بازسازي شود، دقيقا بايد از همان مصالحي استفاده گردد كه در آن اثر خطي، قبلا به كار برده شده باشد.
5. محل ترميم و بازسازي و محدوده عمليات مرمتي، دقيقا مشخص و ميزان كار در دست اقدام معين گردد.
6. تمام اقداماتي كهانجام مي پذيرد، همراه عكسبرداري، ثبت و ضبط مي گردد.
7. هرگونه اقدامي كه هويت اصلي اثر را مخدوش مي‌نمايد و با به عبارت ديگر باعث از بين رفتن شخصيت اصلي اثر باشد يا به قدمت اثر لطمه وارد نمايد، قابل قبول نيست و اصل عدم دخالت بايد رعايت شود.
كتابنامه
1. مايل هروي، نجيب، تاريخ نسخه پردازي و تصحيح انتقادي نسخه هاي خطي، تهران، كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراي اسلامي، 1380.
2. قاضيها، فاطمه، اشاره اي به روش تصحيح متون، مجله كتابداري، ش. 23-21، 1374.
3. مايل هروي، نجيب، نقد و تصحيح متون: مراحل نسخه شناسي و شيوه هاي تصحيح نسخه هاي خطي فارسي، مشهد، بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1369.
4. ناصح پور، مريم، نسخه هاي خطي نشستهدر فراموشي و غبار، نامه بهارستان، سال اول، ش. 2، 1379.
5. فاضلنيشابوري، فضل الله، مرمت خطوط نسخه هاي خطي، كتابداري و اطلاع رساني: فصلنامه كتابخانه مركزي و مركز اسناد آستان قدس رضوي، ج.3، ش.2، 1379.
6. مادلونگ، ويلفرد ف.، نسخه هاي خطي در پژوهش هاي تاريخي و تصحيح متون؛ ترجمه فريدون آزاده، نامه بهارستان، سال اول، ش. 2، 1379.
7. نظري، محمود، روش هاي تصحيح متون، پيام بهارستان، سال اول ش. 7، 1380.
منابع اطلاعاتي مزايا و معايب منابع چاپي و الكترونيكي
زهرا داريني
كارشناس كتابداري و اطلاع رساني دانشكده الهيات و معارف اسلامي
منابع اطلاعاتي
منظور از منابع اطلاعاتي به طور سنتي كتاب، مجله و روزنامه است اما از اواخر سده پيش انواع اين منابع به نحو فزاينده اي افزايش يافته است. امروزه بسياري از منابع مرجع در كنار منابع اطلاعاتي ياد شده به تجزيه و تحليل تك نگاشته ‌ها گزارش هاي تحقيق، پروانه هاي ثبت اختراعات، پايان نامه‌ها، مقالات، كنفرانس‌ها،و نقد‌ها مي پردازد، به علاوه منابع ديداري شنيداري نظير فيلم، ويدئو، عكس، اسلايد و انواع منابع الكترونيكي نيز مي توانند در زمره منابع اطلاعاتي به حساب آيند.
ذخيره و انتشار الكترونيكي منابع اطلاعاتي و استفاده از شبكه هاي كامپيوتري به خصوص اينترنت، تحولي بسيار اساسي در دستيابي به منابع اطلاعاتي بوجود آورده است و مباحث ونگرش هاي جديدي را در مجموعه سازي كتابخانه ها و رفتارهاي اطلاع يابي استفاده كنندگان مطرح كرده است.
منابع اطلاعاتي چاپي
ابتدا به برخي منابع چاپي مي پردازيم:
كتاب
كتاب يكي از رايجترين ابزارها براي اشاعه اطلاعات است كتابها معمولا چاپ بازنگري شده متون گزارش رسمي است كه مطالعات بيشتر همراه با زمينه هاي اضافي و داده هاي تاريخي افزوده را در بر دارند.
مجلات
در قرن هفدهم نشريات ادواريپا به عرصه حيات گذاشت همزمان با آن نياز به تحليل مستمر مقاله هاي منتشر شده در مجلات براي كمك به دانشجويان و متخصصان امور فني جهت آگاهي از آخرين پيشرفتهاي رشته شان پيدا شد.
منابع اطلاعاتي الكترونيكي
باكلند معتقد است مدارك الكترونيكي تا حد زيادي از اسناد كاغذي متفاوتند از نظر وي مدارك الكترونيكي داري ويژگي هاي پنج گانه زير هستند:
1. اسناد الكترونيكي «محلي» نيستند. با فناوري ارتباطات راه دور، بدون آگاهي كاربر از محل جغرافيايي مدرك ذخيره شده، مدارك الكترونيكي از هر محلي قابل استفاده است.
2. در عمل افراد متعددي مي توانند همزمان از پيشينه هاي الكترونيكي استفاده كنند.
3.اسناد الكترونيكي به سادگي نسخه برداري مي شوند.
4. اسناد الكترونيكي از انعطاف پذيري بسياري برخوردارند، ويرايش، باز آرايي، شكل دهي مجدد و تركيب اطلاعات در آنها با ساير اسناد به سادگي صورت مي گيرد.
5. مدارك الكترونيكي از نسخه هاي كاغذي كم حجم‌ترند. حتي گرايش به سمت فشردگي بيشتر اطلاعات در آنها وجود دارد.
انواع منابع الكترونيكي
منابع الكترونيكي داراي انواع متعددي هستند كه عبارتند از:
منابع الكترونيكي ناپيوسته
منابعي هستند كه روي CD-ROM يا فلاپي ديسك قابل دسترسي هستند و بر روي يك كامپيوتر منفرد و مجزا مورد استفاده قرار مي گيرند.
منابع شبكه اي
منابع كتابشناختي يا منابع تمام متني كه در روي سرور هاي شبكه اي ذخيره شده و از طريق شبكهسازمان مربوطه قابل دسترسي است.
منابع اينترنتي
منابع كتابشناختي يا منابع تمام متن كه با استفاده از يكي از پروتكل هاي اينترنتي (مثل تلنت و شبكه گسترده جهاني) قابل دسترسي هستند.
مواد و منابع همراه (مواد پيوست/ ضميمه)
منابع الكترونيك ناپيوسته كه همراه فرمت اوليه منابع ارائه مي شود. مثل CD-ROM يا ديسكتي كه همراه برخي كتابها ارائه مي شود.
شيوه هاي دسترسي به منابع الكترونيكي
دسترسيبه منابع الكترونيكي به شيوه هاي متفاوت و با مراجعه به ابزار هايمختلف امكان پذير است. جستجوگر بايد تصميم بگيرد كدام روش يا ابزار براي جستجوي خاص مناسب است.
اين تصميم در بسياري موارد تابع امكانات و هزينه ها است. ابزار هاي دسترسي متعدد نظير لوح فشرده نوري،شبكه هاي لوح هاي فشرده نوري، پايگاه هاي اطلاعاتي محلي، خدمات جستجوي پيوسته، پايگاه هاي اطلاعاتي روي وب سايت هاي مشخص و دسترسي عمومي به اينترنت وجود دارد. تهيه كنندگان اطلاعات الكترونيكي ممكن است محصولات خود را به طرق مختلف عرضه كنند.
همين تنوع محصولات تصميم گيري درباره اينكه كداميك مناسب ترين و با صرفه ترين است را قدري دشوار كرده است. با توجه به تنوع امكانات دسترسي به منابع الكترونيكي، شيوه هاي دسترسي به اينگونه منابع را مي توان به صورت هاي زير دسته بندي كرد.
1. پايگاه هاي اطلاعاتي لوح فشرده نوري، كه براي تهيه نسخه هاي روز آمد آنها معمولا بايد اشتراك سالانه پرداخت.
2. فهرست عمومي پيوسته كتابخانه ها يا مراكز اطلاع رساني كه اكثر رايگان است.
3. خدمات جستجوي پيوسته كه معمولا با پرداخت هزينه مي توان از آنها استفاده كرد.
4. اينترنت يا وب سايت هاي رايگان و غير رايگان.
گرچه منابع الكترونيكي را مي توان به منابع الكترونيكي پيوسته و ناپيوسته تقسيم كرد، اما تعدادي از پايگاه هاي اطلاعاتي به گونه اي پيوسته و ناپيوسته وجود دارند. بعضي پايگاه هاي اطلاعاتيمانند ERIC هم در لوح هاي فشرده نوري و هم در شبكه ها در دسترس هستند. در حال حاضر لوح فشرده يا CD-ROM، مقبول ترين ابزار انباشت اطلاعات گذشته نگر به حساب مي آيد. در هر لوح مي توان تعداد بسيار زيادي متن يا اطلاعات كتابشناختي به صورت فشرده ذخيره كرد. در ارتباطپيوسته جستجوگر از طريق رايانه پايانه مربوطه، به واحد پردازش مركزي رايانه اي ديگر متصل و به صورت محاوره اي رايانه را مورد پرس و جو قرار داده و پاسخ آني دريافت مي كند.
موسسات تجاري مجموعه اي از پايگاه هاي اطلاعاتي حوزه مختلف موضوعي را سازماندهي و در قبال دريافت هزينه اشتراك، امكان دسترسي مستقيم به آنها را فراهم آورده اند.
به دليل سرعت، دقت، قابليت انعطاف مي توان تركيب منطقي روز آمدي و دلايل ديگر، تعداد استفاده كنندگان از جستجوي پيوسته رو به افزايش است. امروزه جستجوي پيوسته اطلاعات از طريق شبكه اينترنت بسيار گسترده شده است.
در حال حاضر صد ها كتابخانه در سراسر جهان فهرست پيوسته خود را از طريق شبكه جهاني وب در دسترس عموم قرار داده اند و بسياري ديگر در حال برنامه ريزي و طراحي وب سايت هاي خود هستند.
تفاوت هاي بين منابع چاپي و الكترونيكي
بين اين منابع الكترونيكي و منابع چاپي، تفاوتهاي فيزيكي ذاتي وجود دارد. قبل از شرح تفاوت هاي بين مواد چاپي و الكترونيكي، با اهميت است كه ويژگي هاي هر يك از اين اشكال را به درستي درك كنيم.
منابع چاپي، جز در مواردي كه كتابخانه بيش از يك نسخه از آن را در اختيار دارد، منابعي هستند كه فقط در محل خاصي در يك كتابخانه در دسترس هستند. يك منبع چاپي در زمان واحد توسط يك قابل استفاده و خواندن است.
منابع چاپي نسبتاكم قيمت هستند، بدون دريافت وجه براي استفاده كردن در اختيار مراجعه كننده قرار مي گيرند و براي دسترسي به اطلاعات مندرج در آنها بهدستگاه هاي خاصي نياز نيست.
غالبا يك منبع چاپ توسط پوششي كه دارد توصيف مي شود، محتواي كتاب و ساير منابع چاپي ثابت هستند.
بر عكس منبع الكترونيكي مي تواند در زمان واحد در دسترس بسياري از كتابخانه ها و افراد باشد. منابع الكترونيكي غالبا گران قيمت هستند و معمولا استفاده از آنها مستلزم پرداخت وجه است. محتواي منابع الكترونيكي، بدون اينكه اعلام شود مي تواند تغيير داده شود. آنها از طريق كابل ها و مودم ها به كتابخانه راه مي يابند. غالبا محصولات الكترونيكي همراه ساير منابع ارائه مي شود و تعيين اينكه محتواي بسته اطلاعاتي چيست دشوار است.
مزايا و معايب منابع چاپي و الكترونيكي
بههنگام انتخاب مواد براي مجموعه مرجع، گزينش گر بايد از تفاوت ها بين موادي كه براي گزينش در نظر دارد، از مزايا و معايب هر يك با خبر باشد و قدرتها و ضعف هاي نسبي هر يك را بشناسد. استفاده از شكل الكترونيكي يك منبع نسبت به شكل چاپي همان منبع داراي چندين مزيت است رايج ترين مزيتي كه مورد قبول همگان است سهولت استفاده از منبع الكترونيكي است كه قابليت هاي خاصي براي جستجو را دربر دارد. مطالعات نشان داده اند كه مراجعان به كتابخانه پايگاه موجود در لوح فشردهرا به اين دليل بر نمايه چاپي ترجيح مي دهند كه سريعتر، راحتتر، كاربردي تر و كامل تر است. پايگاه موجود در رايانه ها از مزيت جستجواطلاعات آماري و هر اطلاع جزئي كه مدام در حال تغيير است، برخوردارند. اطلاعات كتابشناختي، مقالات دايره المعارف ها، موضوعات مندرج در سالنامه ها، فهرست ها، نقل قول ها، شعر ها و مجموعه هاي قوانين نمونه هايي از اين اطلاعات نسبتا جزئي و در عين حال مرتبا در حال تغيير هستند، منابع الكترونيكي از مزيت روز آمدي و جاري بودن برخوردارند، زيرا در مقايسه با نمونه چاپي خود، در فاصله هاي كوتاه تري روز آمد مي شوند. افزون بر اين، منابع الكترونيكي فضاي كمتري را در كتابخانه اشغال مي كند. كاهش سفارش مواد چاپي و حركت به سوي دسترسيبه منابع رايانه اي مقالات تمام متن، كاهش هزينه عملياتي مرتبط باسفارش، فهرستنويسي، پيگيري، قفسه گذاري و صحافي كردن را در پي دارد. به علاوه منابع الكترونيكي كمتر ناقص مي شوند، دزديده مي شود و به اشتباه قفسه گذاري مي شوند. منابع الكترونيكي داراي مزيت دسترس پذيري هستند، زيرا در زمان واحد تعداد بيشتري مي توانند آنها را مورد استفاده قرار دهند. گرچه در اين موارد محدوديت هايي ممكن است اعمال شده باشد. درحاليكه مواد چاپي با گذر زمان از بين مي روند، مواد جايي از مزاياي سرعت دسترسي و ملموس بودن برخوردارند، كه به امانت نرفته باشند، يا در قفسه نادرستي قرار داده نشده باشند. افزون براين مواد چاپي بسيار امكان پذير و سهل تر از مرور منبع الكترونيكياست.
مواد چاپي مي توانند از طريق امانت بين كتابخانه اي در اختيار كساني كه عضو كتابخانه مبدا نيستند قرار گيرند و اين مزيتي خاص براي مواد چاپي در مقايسه با مواد الكترونيكي است.
منابع و ماخذ
1. جستجوي اطلاعات علمي و پژوهشي در منابع چاپي الكترونيكي، تاليف محمد رضا داور پناه.
2. اصول و خدمات مرجع در كتابخانه ها و مراكزاطلاع رساني، تاليف محمد حسن دياني.
3. نشريه كتابداري، اطلاع رساني و استفاده از محمل هاي اطلاعاتي سال 1381، سال سوم شماره 23-24، دي و بهمن 1381.
4. اشتراك منابع: امكان گذار از اطلاعات كاغذي به اطلاعات الكترونيكي، نوشته فردريك سي ليندن، ترجمه عباس گيلوري.
يادداشت سردبير
هادي شريف مقدم
بنا به شواهد تاريخي بسيار، پيشرفت امروز بشر در همه زمينه هاي علمي، ادبي، فرهنگي، پزشكي، فناوري، و غيره مرهون تلاش، صبر، شكيبايي و اعتقاد راسخ به خدمت به همنوعان و جامعه بشري بزرگاني است كه عمر خود را بر سر اين يافته هاي ارزشمند گذشته اند. اگر امروزه بسياري از بيماريهاي مرگبار و لاعلاج گذشته به راحتي معالجه و كنترل شده است. اگر رشد و توسعه صنعت حمل و نقل به جايي رسيده كه طي فاصله زماني ماهها به كمتر از يك ساعت رسيده است، اگر مي بينيم كه ارتباط با مردم جهان در گروِ فشردن يك كليد رايانه است همه اينها در گرو تلاش افرادي است كه با يك برنامه ريزي منظم و هدفمند عمر كوتاه خرد را براي رسيدن به اهداف مشخص و از پيش تعيين شده صرف كرده اند. پر واضح است كه فراهم نمودن زمينه انجام اين تحقيقات از جمله اولين گام هايي است كه براي رسيدن به ايناهداف والا ضروري است.
و اما سهم ما به عنوان استفاده كننده اين يافته ها و اختراعات بشري چيست؟ در واقع آيا ما نيز بايستي قدمي درجهت پيشرفت و توسعه دانش بشري برداريم. اگر پاسخ آري است ما در كجاي اين حركت رو به رشد ايستاده‌ايم. محققين، نخبگان، دانش‌ پژوهان و استادان ما چه نقشي در اين كاروان هماهنگ و پويا و رو به رشد دارند.
ايرانيان بالفطره از استعداد خدادادي و زيركي منحصر به فردي در بين اقوام مختلف برخوردار بوده و هستند. بسياري از اختراعات بشريدر گذشته، يا در سرزمين ايرانيان شكل گرفته و يا ايراني ها به نحوي در شكل گيري و تكميل آن دانش دخيل بوده اند. اين گفته به تاثير بسياري از منابع و شواهد تاريخي بر كسي پوشيده نيست. ولي مسئوليت فعلي ما در برابر اين دنياي رو به رشد چيست؟ چه خدمتي براي ما رقم خورده كه بايستي انجام دهيم؟ و آيا ما به اين مهم مشغوليم؟
بسياري از روانشناسان و جامعه شناسان اعتقاد دارند كه انسان در محيط اجتماعي شكل مي گيرد. افكار، رفتار، ... و حتي دين و اعتقادات فرد در محيط اجتماعي شكل مي گيرد. بنابراين مي توان افراد جامعه را با يك برنامه ريزي منظم به سمت و سوي صحيحي هدايت نمود. ضمن اينكه در يك جامعه مريض و ناسالم افراد سالم نيز به گونه ديگري عمل مي كنند. پس نقش هدايت كنندگان جامعه در اين راستا از اهميت ويژه اي برخوردار است.
هدايت نخبگان جامعه به سوي تحقيق و ارج نهادن به آنان از جمله وظايف راهبران جامعه امروز ايران است. ارزش هاي اجتماعي بايستي به گونه اي ديگر تعريف شود و همانند گذشته دور ايران، نخبگان و افراد صاحب فكر و انديشه از جايگاه والاتري نسبت به بقيه افراد جامعه برخوردار شوند. پژوهشگري بايستي به صورت حرفه اي والا در جامعه تعريف شود. امكانات زندگي قبل از اينكه براي ديگران آماده شود بايستي در اختيار پژوهشگران قرار گيرد. هيچ پژوهشگري نبايستي دغدغه تامين معاشداشته باشد. آرامش فكري كه زمينه اصلي فعاليت پژوهشگر است بايستي در والاي آن براي پژوهشگر فراهم شود. البته ناگفته پيداست كه هيچ پژوهشگري وقتي براي زندگي تجمل و خوشگذراني و غيره ندارد. پژوهشگر با كار و فعاليت خود زندگي مي كند و حتي به گفته بسياري پژوهشگران با كار خود ازدواج مي كنند.
پژوهش در دانشگاهها نيز بايستي به گونهديگري تعريف شود. تدريس بايستي در كنار پژوهش و به عنوان محل برايانتقال دانش و يافته هاي علمي باشد. در واقع پژوهش اصل و تدريس آندر نظر گرفته شود.
تدريس بنا به نياز انجام شود و تحقيق بنا به وظيفه. در چنين شرايطي مي توان انتظار داشت تا تغييرات اساسي در ساختار و جهت حركت و هدايت ديگران فراهم آيد. الگوي دانشجو يك پژوهشگرموفق باشد تا يك مدرس مبرز و مسلط. با اميد به اينكه شرايط و دستور العمل هاي وزارتي و كشوري به گونه اي تعريف شود تا اين امكان براي همگان فراهم آيد. البته بعضي دانشگاهها به تاسي از دانشگاهها خارج كشور اقدام به اين عمل نموده و موظفي اعضا هيات علمي را در قالب تحقيق و ارائه نتايج تحقيق نيز تعريف كرده‌اند كه انتظار مي‌رود نتايج خوبي را در آينده به همراه داشته باشد. اميدوار است ما نيز بتوانيم سهم بالايي در توليد علم و دانش جامعه بشري بدست آوريم.